Didactische werkvorm
Definitie
Manier voor het organiseren van leerprocessen.
Alias: instructiestrategie, onderwijsstrategie, instructietechniek, onderwijstechniek, methodische werkwijze, onderwijsvorm, instructiemethode, leervorm, werkvorm, methode, methodiek, vormingsmiddel, onderwijsactiviteit
Zie ook:
- Belangrijke onderwijskundige begrippen - Didactische hulpmiddelen
- Didactische werkvormen volgens J.C.R.M. Verhulst
- Didactische werkvormen volgens Roger Standaert & Frimin Troch
- Didactische werkvormen volgens Monique Boekaerts & Robert-Jan Simons
- Didactische werkvormen volgens Lianne Kaufman & Janneke Ploegmakers
- Didactische werkvormen volgens M. Lindeboom en J.J. Peters
- Didactische werkvormen volgens Roland Baas
- Didactische werkvormen volgens Klaas Bellinga
Didactische werkvorm
Concrete acties van een instructieverantwoordelijke om leeractiviteiten bij lerenden uit te lokken (bijv. vragen stellen, doceren, een demonstratie geven, een discussie opzetten, een groepsopdracht geven, rollen toewijzen, een probleem voorleggen, etc.). Afhankelijk van een visie op leren en instructie zal een instructieverantwoordelijke andere typische didactische werkvormen selecteren en implementeren.
Bron: Onderwijskunde als ontwerpwetenschap - van leren naar instructie, Martin Valcke
Didactische werkvormen
- Instructievormen
- Interactievormen
- Discussievormen
- Opdrachtvormen
- Samenwerkingsvormen
- Schrijfopdrachten
- Spelvormen
Bron: Didactische werkvormen, Arja Kerpel
Manier(en) om leerprocessen te organiseren. De oudste en meest traditionele didactische werkvormen zijn doceren (de leraar-docent doet zijn verhaal) en het onderwijsleergesprek (leraar-docent doet een verhaal, stelt af en toe vragen). Afhankelijk van het onderwerp en de doelen die aan een les verbonden zijn, kan de leraar-docent andere werkvormen hanteren, b.v. groepswerk, duowerk, coöperatief leren, begeleid zelfstandig leren enz.
Bron: https://www.encyclo.nl/lokaal/10652
Een didactische werkvorm is de vorm waarin je de leerstof aanbiedt en waarvan je verwacht dat die de deelnemers bij het behoogde leerdoel brengt.
(...)
Didactische werkvormen zijn manieren van de trainer om samen met de deelnemers een vooraf beoogd leerdoel te bereiken. Dit leerdoel kan betrekking hebben op het verwerven van kennis, inzicht, vaardigheden en attitudes door de deelnemers.
Met behulp van een didactische werkvorm breng je als trainer leerprocessen bij de deelnemers op gang die bijdragen aan het bereiken van het leerdoel.
Soorten werkvormen
Een veelgebruikte indeling in soorten didactische werkvormen is de volgende:
- Instructievormen: met als kenmerk dat ze trainersgestuurd zijn waaronder doceren en instrueren.
- Interactievormen: vormen waarbij deelnemers met elkaar of met de trainer in gesprek zijn zoals discussiëren en vragen stellen.
- Samenwerkingsvormen: vorm waarbij het gaat om het werken in groepen.
- Spelvormen: vorm waarbij 'ervaringsleren' wordt benadrukt, zoals rollenspel, clinic en simulatie.
- Opdrachtsvormen: vormen waarbij deelnemers (individueel) aan een opdracht werken.
Bron: Het geheim van de trainer, Lianne Kaufman & Janneke H.A. Ploegmakers
Didactische werkvormen
Nadat de leerkracht heeft vastgesteld dat er een bepaalde kloof bestaat tussen het bestaande en het gewenste gedragsrepertorium van de leerling(en) met betrekking tot een bepaalde leerinhoud, rijst de vraag hoe het leerproces, gericht op het bereiken van een gegeven leerdoel, het best ondersteund kan worden door de leerkracht. Hij zal daartoe gebruik maken van bepaalde media en de leerlingen in de klas op een bepaalde manier groeperen en de verworvendheden evalueren tijdens en op het einde van het onderwijs- en leerproces.
De vraag met betrekking tot de didactische werkvormen is: "Welke gedragingen moet de leerkracht vertonen om het leerproces in verband met de geordende leerinhoud optimaal te laten verlopen, gegeven de doelstelling enerzijds en de beginsituatie anderzijds?" Met deze vraagstelling is het duidelijk dat het gaat om een intereactie tussen leerling en leerkracht en niet om een eenzijdig bepalen van het leerkrachtgedrag, los van de leerling.
In termen van communicatiewetenschappen kan men stellen dat er een zender is die een boodschap moet overbrengen naar één of meerdere ontvangers. De didactische werkvorm beantwoordt dan aan de vraag hoe die boodschap het best overgedracht kan worden.
Uit de algemene omschrijving van het probleem, zoals hierboven gesteld, zou men kunnen denken dat de keuze van een bepaalde didactische werkvorm alleen bepaald wordt door de componenten die in het model voorafgaan aan de componenten werkvormen. Dit is echter niet zo: de andere elementen uit de onderwijs- en leersituatie zijn medebepalend; meer bepaald de beschikbare media en de mogelijke groepersingsvormen binnen de klas. Andersom stelt de keuze van een bepaalde didactische werkvorm eisen ten aanzien van media en groepering. Kortom, ook hier kan men het systemische karakter van het model herkennen: men kan wel componenten onderscheiden, maar niet scheiden.
Bron: Beknopte didactiek en instructie, Jacques Mylle
Didactische werkvormen
We kunnen de verschillende didactische werkvormen onderverdelen in drie basispatronen:
(1) Voordrachtsvormen
(1.1) Doceren
(1.2) Demonstreren
(2) Gespreksvormen
(2.1) Klassegesprek
(2.2) Onderwijsleergesprek
(3) Opdrachtsvormen
(3.1) Gesloten opdracht
(3.2) Open opdracht
Bij de eerste werkvorm staat de leerkracht centraal, hij presenteert de leerstof. In het tweede geval zijn leerling en leerkracht in voortdurende interactie met elkaar, waarbij de leerling ook inbreng heeft met betrekking tot de inhoud van het leerproces. In het derde geval speelt de leerkracht een meer begeleidende of controlerende rol. Het zijn nu vooral de leerlingen die activiteiten ontplooien.
Bron: Algemene Psychologie voor onderwijsgevenden, J.C.R.M. Verhulst
Roger Standaert en Frimin Troch beschrijven geven in hun boek Leren en onderwijzen - inleiding tot de algemene didactiek een 22 didactische werkvormen:
(1) Aanbiedende werkvormen
1.1 Doceervorm
1.2 Demonstratie
1.3 Vertellen
(2) Gespreksvormen
2.1 Onderwijsleergesprek
2.2 Klasgesprek
2.3 Leergesprek
2.4 Groepsdiscussie
(3) Samenwerkingsvormen
3.1 Groepswerk
3.2 Varianten van groepswerk
3.3 Simulatie en rollenspel
(4) Individualiserende werkvormen
4.1 (Begeleid) zelfstandig leren
4.2 Labopracticum
4.3 Zelfstudiepakket
4.4 Contractwerk
(5) Strategieën
5.1 Beheersingsleren (mastery learning)
5.2 Excursie
5.3 Huiswerk
5.4 Praktijkleren
5.5 Probleemgestuurd leren
5.6 Gevalsmethode (casestudy)
5.7 Flipped classroom
5.8 Co-teaching
Bron: Didactische werkvormen (pdf)
Wat is een werkvorm?
Het begrip 'werkvorm' associëren de meeste mensen met onderwijs. Zo wordt er vaak gesproken over 'didactische werkvormen'. Echter, met het Groot werkvormenboek willen we laten zien dat werkvormen in veel meer situaties in te zetten zijn dan alleen in het onderwijs. Een werkvorm is 'een bepaalde manier van werken', zegt de dikke Van Dale. Wij beschouwen een werkvorm als de aanpak of structuur die iemand in een overleg of bijeenkomst kiest om een bepaalde inhoud aan de orde te stellen. Werkvormen zijn dus niet nieuw en niet speciaal. Ook als je als trainer, docent, voorzitter of coach hebt bedacht om geen speciale vorm te gebruiken, dan gebruik je een werkvorm, ook als het een standaardrondje of de beamerpresentatie is.
Werkvormen voor...
(01) Kennismaken: hoe maak je kennis in grotere groepen?
(02) Uitwisseling: hoe zorg ik ervoor dat de uitwisseling voor iedereen nuttig is zonder dat ze allemaal aan bod zijn geweest?
(03) Kennisoverdracht: hoe zet ik deelnemers aan het werk om zich kennis eigen te maken?
(04) Informeren: hoe zorg ik dat mensen iets gaan doen met mijn informatie?
(05) Discussiëren: hoe zorg ik ervoor dat deelnemers op elkaar reageren in plaats van dat ze alleen eigen punten inbrengen?
(06) Beslissen: hoe krijg ik er snel een beeld van hoe iedereen tegen het voorstel aankijkt?
(07) Brainstormen: hoe krijg ik mensen zover dat ze open, creatief en buiten de gebruikelijke kaders gaan denken?
(08) Energizers: hoe krijg ik deelnemers zowel inhoudelijk als fysiek in beweging?
(09) Planvorming en strategie: hoe kan ik mensen actiever betrekken bij planvorming?
(10) Evaluatie en reflectie: welke mogelijkheden heb je om het niet te algemeen en globaal te reflecteren?
(11) Vaardigheden oefenen: hoe zorg ik dat men op een veilige manier vaardigheden kan oefenen?
(12) Transfer: hoe krijg ik het voor elkaar dat mensen het geleerde echt gaan toepassen?
Didactische werkvormen:
(1) Instructie geven: hoorcollege, voordracht, demonstratie
(2) Interactie bevorderen: discussie, klasgesprek
(3) Vragen stellen: stemmen, onderwijsleergesprek
(4) Opdrachten geven: huiswerk, werkstuk maken, veldwerk, leercontract
Bron: http://www.digitaledidactiek.be/modules/2-ontwerp/theorie/hulpmiddelen/
Een belangrijke bevinding is het verband tussen instructieactiviteiten en leeractiviteiten dat in haast elk van deze omschrijvingen gelegd wordt. Het gaat dan meer specifiek om de interactie tussen een instructieverantwoordelijke en een lerende, of tussen twee lerenden, met het oog op het verwezenlijken van bepaalde doelstellingen.
(...)
Volgens Valcke (2000) verwijst een didactische werkvorm naar ‘een specifieke en aangepaste vormgeving (organisatie, structurering) van de interactie – in een bepaalde context - tussen lerenden onderling, en/of tussen lerende(n) en de instructie-verantwoordelijke(n) waardoor leeractiviteiten worden uitgelokt die op basis van de specifieke leerstof en gebruikmakend van media – eventueel geïntegreerd met de toetsing - de doelstellingen nastreven’.
Didactische werkvormen zijn ‘relatief stabiele patronen van onderwijs- en leeractiviteiten, die in hun onderlinge samenhang gericht zijn op het bevorderen van beoogde leerprocessen en/of resultaten’ (Lowyck & Terwel, 2003).
Bron: Een evaluatie van het gebruik van didactische werkvormen aan de Universiteit van Gent, Jasmina Philippe (pdf)
